Measuring the world

How The Matrix Captures Our Imagination

Eigenlijk ontbraken alleen maar kruidenhandelaars en geurend Turks brood. Al het andere voor een soek was reeds voorhanden: kromme stegen, knusse plaatsen en hoge muren – de Frankfortse “design annual” 2006 sloeg nieuwe wegen in.Uit het onverbiddelijke jaarbeursraster van de moderne tijd, de box, ontstonden plotseling hoekige stegen van polyurethaanschuim van 0,6 millimeter. De stad kwam uit de computer, om preciezer te zeggen: uit het digitale designlaboratorium van Clemens Weisshaar. De designer uit München werkte zoals een stedenbouwkundige met grote modellen en plattegronden die tot een tijdelijke stad werden samengevoegd. Weisshaar ziet jaarbeurzen als legerkampen: “chaotisch, tijdelijk en nauwelijks te overzien”. Het schaakbordmodel van de jaarbeursstanden – passé. Wie weet na de derde bocht nog waar hij zicht bevindt? Uit de doodlopende straat van de moderne rastertijd wijst de designer naar de digitale moderne tijd. Geen enkele bouwsteen gelijkt op een andere bouwsteen. Toch ontstond binnen slechts 24 uur een tentoonstelling die het tentoonstellen zelf celebreert. Als themapark, waarin de toeschouwers elke hoek moeten ontdekken en veroveren. Jaarbeursflaneurs met rolkoffer en comfortabele schoenen worden getransformeerd in ontdekkers met tropenhelm en machete. Het neutrale omhulsel is vandaag niet meer genoeg. Jaarbeurzen moeten opnieuw een succes en een feest der zinnen worden. Gesmaad, verguisd en toch eindeloos gereproduceerd: Het raster is de heerser van de moderne tijd, zijn centrale uitdrukkings- en constructiekern. Het catapulteerde de machine-esthetiek van de fabriek in de horizontale lijn van de massa(woning)bouw, blies het tweedimensionele plan op tot de woning van beton en staal stond. Nooit waren vrije tijd en fabriek zo dicht bij elkaar zoals hier: met een gelijke pas geprefabriceerde elementen die in draagstructuren worden bevestigd zoals delen van een gigantische puzzel. Het raster beloofde de goddelijke drie-eenheid: eindeloos, onvergankelijk en ubiquitair. Gebouwen konden voortaan in alle richtingen worden veranderd en uitgebouwd. Hun flexibele staal- en betonkern ontwikkelde zich uit de kleinste ruimtelijke elementen, cellen van binnen naar buiten gelijkwaardig organisch. Voor de eerste keer gold: What you see is what you get. De structuur en de oppervlakte versmolten, de constructie beeldde zich direct op de buitenhuid af die niet langer een deel van een dragende constructie was. Ze was er ook mee gestopt een geheim te beloven, een belofte die pas het interieur zou houden.
Wat de bouwmeesters van de moderne tijd als bevrijding beschouwden, leidde echter in de massa tot monotonie. Met betrekking tot het raster lopen de meningen uit elkaar. Het markeert triomfen van de architectuur alsook dieptepunten van een zielloze bouwwijze die haar geesteloosheid door orde verbergt. In Brazilië en andere in één keer gebouwde steden van de naoorlogse periode stort de euforie van de moderne tijd in elkaar. In de platenconstructie ontmoeten wij de keerzijde van het raster, de zielloze woonmachine die mensen normeert en zelf een probleem wordt, een saneringsgeval. Geen wonder dat het postmodernisme met de afbreking van het raster begon toen de eerste huurblokken werden opgeblazen en in een wolk van stof verzonken.
Het raster staat boven de ideologieën. Op snelle groei en rendement gerichte communistiche bouwbedrijven doen voor hun kapitalistische pendants in niets na. Precies bekeken is het raster zelf ideologie, de grootste belofte van de verlichting. Het beloofde toch niets minder dan de beheersing van de wereld door een rationele, universele en alle weerstanden overwinnende planning. Uit één bouwdoos van de module groeit de tweede wereld: de regelmatige tot weinige basisstructuren reduceerbare. Zij verbindt het kleine met het grote, het vergankelijke met het duurzame, helemaal zoals de legosteen dit belooft.

TWEE GRAM ONEINDIGHEID

Perfectie staat ook aan het begin van deze techniek. Kenmerkend zijn haar droommaten voor alle designers van de komende generatie constructeurs en architecten: 2,1 maal 1,5 maal 0,9 centimeter meet de legosteen met acht noppen. Zijn massa: twee gram. In 1949 begint het succesverhaal van het speelgoed voor wereldbouwers en kunststofvrienden. De geschoolde schrijnwerker Ole Kirk Christiansen investeert in een kunststofspuitmachine en ziet in de knalbonte kunststof het bouwmateriaal van de toekomst. Het acronym lego voor “leg godt” – speel goed – prijkt al sinds 15 jaar in de naam van de firma maar wordt pas in 1954 – als het succes van de noppensteen zich aftekent – beschermd. Misschien herinnert lego op het eerste gezicht eerder aan een gewone baksteen. De spuitgietsolitair belichaamt echter die rationele vermgeving die het prototype van de moderne tijd werd. De systeembouwsteen maakt bijna onmogelijke combinaties mogelijk en belichaamt niets minder dan de ontwikkeling van de moderne tijd in minitiatuurformaat. Ongeveer één miljard mogelijkheden steken in zes stenen met elk acht noppen. De kunststofdelen halen hun kracht uit de steekverbinding; holle buizen vormen het pendant van de noppen. Afgebroken vingernagels en bijtsporen aan de stenen leveren het bewijs: Het systeemspeelgoed is nauwelijks klein te krijgen. Groot zijn alleen de ogen van de komende generatie ontwerpers die met het modernste materiaal van hun tijd steeds nieuwe, steeds waaghalzigere constructies creëren. Zelfs Frei Otto kon niets anders en prees de kleine stenen als experimenteervelden voor toekomstige grote ingenieurs.

Is lego het kind van het raster dan groeide op de Kuhberg in Ulm zijn kasteel. De hogeschool voor vormgeving wou de muffige naoorlogse wereld radicaal – van lepels tot steden – veranderen en deze een nieuw, systematisch gelaat geven. Zelfs de beeldende kunst en de poëzie werden door een systeem, het geloof via rationele vormgeving tot het nieuwe te kunnen doordringen, verbonden: De zogenaamde Concrete Poëzie van de jaren vijftig van de vorige eeuw vormde de sluitsteen van het “milieubeheer”. Zoals de Bauhauskunstenaar Josef Albers tot een basisleer, de “interactie van kleur” (1960), geraakte, ontwikkelen de constellaties van Eugen Gomringer een “interactie van de woorden”. Dichtkunst was plotseling communicatie. Het raster had ook de taal veroverd zoals tevoren de vrij dragende constructies van Konrad Wachsmann en Fritz Haller. Nog vandaag ontvangt zijn staalbouwdoossysteem USM in architectuurbureaus.

White Cube – Black Box

Vliegtuighangars en toonbanken, DIN-norm en systeembouwdoos, white cube en black box: Het raster is de grondstof van de moderne tijd. Zo zeer dat de Belgen François Schuiten en Benoît Peeters in hun stripverhaal “De koorts van Urbicande” van 1989 de wild geworden fantasieën van de stedenbouwkundige als staalraster tonen dat de metropool verslindt. Vandaag zijn er nieuwe mogelijkheden om systematiek aan de andere zijde van lineaire structuren te creëren. Techniek is niet meer tegen de natuur maar opnieuw natuur. De digitale moderne tijd naait een maatpak dat vandaag er zo en morgen er heel anders kan uitzien. “Verspilde werkkracht en geschonden materiaal” noemde Adolf Loos 1908 het ornament en werd zo de veel geciteerde stamvader van de totaal rationele moderne tijd. Voor de CNC-freesmachine is het echter om het even wat ze snijdt, of het nu bloemen of steeklijsten zijn. En plotseling krijgen oude kwaliteiten een nieuwe betekenis: atmosfeer bijvoorbeeld het gevoel door een gegroeide wereld te bewegen. Wat honderdduizenden toeristen in de oude stadskernen van Regensburg, Barcelona of Genua zoeken, name- lijk het gevoel te verdwalen en op ontdekkingsreis te gaan, biedt nieuwe mogelijkheden. Frankfort probeerde zelfs het naamloze tentoonstellingsterrein te activeren: als vlechtwerk van stegen en hoeken dat er spontaan en ongepland uitziet; daar- bij blijkt dat emotie en rationaliteit in de toekomst elkaar niet meer uitsluiten. In tegendeel: In het raster, de basisbouwsteen van de moderne tijd, zullen speelse elementen worden gevoegd. Wij bevinden ons aan de overgang naar een moderne tijd 2.0, waarvan de rationele kern verschillende toepassingen toelaat – vergelijkbaar met het bedrijfssysteem van een vernet computersysteem waarvan de oppervlakte individueel kan worden aangepast. Bloemen en tabellen op basis van een streng raster. Wie zou dat hebben gedacht? Maar het functioneert prachtig. Op het raster kan worden vertrouwd.