Water – cultural attributes

CULTUUR , KUNST EN KATASTRO FE – NOG NOOIT LAGEN DE ZE DI CHTER BI J EL KAAR DAN VANDAAG DE DAG.

Water, het kostbaarste van de natuur, wordt schaars. De klimaatverandering bezorgt ons overstromingen en verdrogingen. Terwijl de politiek zwijgt, hebben de architecten, stedenplanners en kunstenaars reeds gereageerd. Avond over Las Vegas, de meest bewonderenswaardige stad van het universum. Cirruswolken krijgen een gloed, een lichte bries komt op. Na de zonsondergang leeft de Strip op, ook wanneer de droge hitte nog steeds het zweet op je voorhoofd veroorzaakt en de laatste vochtigheid uit je poriën lijkt te verdrijven. Koelinstallaties lopen op hoogtoeren, ventilatoren draaien in cyclus met de neonreclames. Na Venetië en Amsterdam belichaamt Las Vegas de droom van het moderne, de natuur te temmen. Wie langs de Las Vegas boulevard slentert, verspilt geen moment gedachten aan het feit dat onder het asfalt zand ligt en dat onder het perfecte grasveld een net van waterleidingen en sprinklerinstallaties ligt.

In het Versailles van de popcultuur onder te duiken, “in een van de willekeurige speelhallen te verdwijnen”, waarvan Jean Baudrillard al droomde, lijkt op een sprong in een ijsbad. Reeds varen de gondeliers door de gekoelde kanalen, reeds knarsen de ijsbrokken in de cola, echter niets laat zich met de neobarok waterspelen van het Bellagio vergelijken. Zij tonen popcultuur in het stadium van vervolmaking.

Wanneer het waterballet weerklinkt en 1203 sproeiers perfect schuimend water in de woestijnhemel schieten, wordt duidelijk: water is luxe, water is macht. In orgastische erupties jagen persluchtkanonnen fonteinen bijna 80 meter hoog in de hemel. De lucht ruikt fris, nevel waait zoals uit overgedimensioneerde parfumverstuivers over het meer, en de kijklustige toeschouwers stromen verder naar het casino.

Water en cultuur waren altijd al één. De Romeinse Caesaren bouwden reusachtige aquaducten, openden badhuizen en organiseerden gladiatorgevechten voor de plebs. Rituele reinigingen en simpele razernij behoorden tezamen, lang voordat de Duitsers zich bruin lieten bakken op de “Teutonengrill” aan de Italiaanse Adriatisch kust en de welness-oases ontstonden.

Ons lichaam bestaat voor ongeveer 70 procent uit water, in de loop van ons 80-jarige leven spoelen we bijna 50.000 liter door onze nieren. Water is de waardevolste stof in de hedendaagse wereld, en is niet meer neutraal, sinds ons de klimaatveranderingen afwisselend droogtes en zondvloeden bezorgen. De verliezers van morgen zijn reeds vandaag de uitputting nabij. Terwijl ons gemiddeld verbruik bij ongeveer 130 liter per dag stagneert, heeft ongeveer 63 procent van de Oegandese bewoners geen toegang tot schoon water. En slechts de helft kan gebruik maken van sanitair. Des te opmerkelijker is de verspilling van water.

Alleen al 76.000 palmen en struiken werden in 1996 op het Siegfried-en-Roy-Plaza gepland. Water is de sleutel voor de pijlsnelle groei van Las Vegas. Omstreeks 1900 was de huidige miljoenenstad slechts een weideveld. Echter reeds op 16 mei 1905 bracht een extra trein speculanten naar een onroerendgoedveiling in niemandsland waar weldra een stad ontstaat, die in 1933 het kansspel legaliseert en uit het 250 kilometer verwijderde Los Angelos de eerste gelukszoekers aantrekt.

De Colorado River levert water en goedkope energie. Echter toont de Hoover Dam zich al lang de achilleshiel van Las Vegas. Witte, net als door guano bedekte rotswanden heeft het dalende peil van de Colorado River achtergelaten. “De vijf jaar sinds 1999 zijn nu officieel de droogste sinds 98 jaar”, waarschuwde de New York Times op 2 mei 2004, en zag aanwijzingen voor een dramatische droogte, die de waterrijke 20ste eeuw als grote uitzondering laat voorkomen.

De aanwijzingen dat het westen van de USA uitdroogt nemen toe. En de gokstad, waarin alles mogelijk lijkt, reageert. Intussen laat een wateragentschap gazonoppervlakken en golfplaatsen gecontroleerd krimpen. Het Bellagio-waterballet werkt al met spoelwater. De expanderende metropoolregio bereidt zich voor om in de toekomst met minder bewatering toe te kunnen.

Water verandert in een vloek. Of het is er niet, of het komt in overvloed, in de vorm van een zondvloed of vloedgolf. Klimaatdeskundigen vrezen, dat de zeespiegel tot het einde van deze eeuw wel met een halve meter kan stijgen. Als eerste verslindt de zee woongebieden en rivierdelta’s in de ontwikkelingslanden. Vervolgens knabbelt ze aan de dijken van alle havenmetropolen, vindt zwakke plekken en overstroomt het achterland. Niets is erger, want bijna de helft van de mensheid bevindt zich in een 100 kilometer kuststrook.

Wie herinnert zich Katrina niet, de tornado, die op 28 augustus 2005 New Orleans wegveegde, de vertwijfelde burgers in de Superdome, de overspoelde huizen en de dramatische reddingsacties per helikopter? Wanneer ons niets misleidt, heeft het nieuwe New Orleans drastische lessen uit deze ramp getrokken. Afgelopen zomer beval de burgemeester een directe evacuatie, toen tropische stormen zich in de richting van de stad verplaatsten.

Het bureau AS&P Albert Speer & Partner GmbH uit Frankfurt ontwerpt steden in de hele wereld. Hoe beoordeelt Albert Speer de situatie in New Orleans? “New Orleans is één van de oudste steden van de USA, en daarbij historisch belangrijk. De wijziging in de kracht van de tropische stormen treft haar bijzonder hard. Natuur is chaos, en wij proberen steeds weer om haar te temmen. Dat lukt ons echter maar tot zekere hoogte.”

Een ander project biedt redding. Op dit moment lijkt de stad op een openlucht laboratorium voor ingenieurs en bouwtechnici. Zij zoeken antwoorden voor het stijgende waterpeil, storm en vloedgolven. De giftenteller staat op 84 en tikt verder. 150 moet het worden. Zoveel eco-woningen wil de stichting “Make it Right” van Brad Pitt bouwen, paalhuizen voor 150.000 dollar per stuk. De Hollywoordster toont zich niet bescheiden, toen het er om ging, om een nieuw thuis voor de over- stromingsslachtoffers te vinden en startte een internationele prijsvraag.

13 bureaus presenteerden afgelopen jaar de eerste ontwerpen, onder hen Adjaye Associates, Shigeru Ban Architects, MVRDV en de woningbouwingenieur Graft van Brad Pitt uit Berlijn. Huizen van het merk “Mister Right” moeten niet alleen goedkoop zijn, ze moeten in elk geval stormbestendig zijn en drie kamers veilig op een platform met veranda twee en een halve meter boven de bodem verankeren, terwijl de overstromingen onder het huis doorrazen. Alleen de auto moet beneden blijven.

Wie door de ontwerpen bladert, ziet enkele verdroomde, enkele lachwekkende paalwoningen, het fantasievolst echter is het vluchthuis van MVRDV, welke op dit moment in de Berlijnse architectuurgalerie Aedes wordt getoond: de Hollanders schiepen een begaanbaar beeld van de vernietiging, een door de omvang van de storm volledig gedeformeerd huis in de vorm van een reusachtige Amerikaanse brievenbus. Door reusachtige krachten in het midden ingedrukt, springen de einden als bij paniek in de lucht. Ramen, balkon, deuren – alles vervormd en uit het lood gebracht. Een echt “escape house”.

Terwijl architectuur en stedenbouw om nieuwe oplossingen schreeuwen, levert kunst waarschijnlijk de beslissende bijdrage voor een omwenteling in het globale denken. Zij kan houdingen veranderen en duidelijk maken, hoe afhankelijk wij zijn van water. Alleen al in de industriële wasserij, zo wordt gezegd, worden jaarlijks 42 miljoen kubieke meter waswater en 60 Petajoule (PJ) energie verbruikt. Het is geen toeval, dat voortdurend meer kunst- acties het water in het middelpunt zetten, het maakt niet uit, of Olafur Eliasson een complete galerie met zes ton Vatnajökull-ijs uit Jökulsárlón aan de zuidkust van IJsland vult, kunstmatige watervallen voor Manhatten plaatst of Roni Horn in Reykjavik een “Bibliotheek van het water” opricht: 24 glazen zuilen, gevuld met IJslands gletsjerijs. Smeltende ijsreuzen, een “eindspel-geste”, geeft de kunstenares als commentaar.

Andreas Gursky vestigde in 1987 al onze aandacht op de “Swimming Pool” in Ratingen als onderdeel van onze moderne pleziermaatschappij. Met de “James Bond Islands” creëerde hij een megafoto van de huidige wereld. Gursky is niet de eerste fotovastlegger van globalisering, wel echter één van de belangrijkste. Zijn kijk op de wereld komt overeen met die van een in de ruimte zwevende telescoop. Hij wilde “essentie van de realiteit” weergeven zei de beeldschepper eens; wat hij in de hyper realistische “James Bond Islands” uitdraagt, toont in al zijn onwerkelijke dieptescherpe panorama’s van een fragiele schepping. Terwijl Gursky de horizon van de digitale fotografie inhoudelijk zowel als technisch revolutioneert, neemt de wens toe om de realiteit te bewaren: in Vietnam, Ratingen en Las Vegas.

Water, onze kostbaarste grondstof, zal ons verder bezighouden. Wat echter vroeger slechts een rage was en vermaak, heeft een nieuwe dimensie gekregen, een in diepste zin menselijke. Het gaat daarom, de ergste gevolgen van de klimaatverandering af te vlakken. Het gaat in eerste instantie om bewustwording. Daarvoor hebben we meer kunst, architectuur en design nodig, niet minder.